articlewriting1

Phân tích đoạn trích “Tình cảnh lẻ loi của người chinh phụ” – Đoàn Thị Điểm – Văn Mẫu 10

Học tập

Phân tích đoạn trích Tình cảnh lẻ loi của người chinh phụ – Trích Chinh phụ ngâm khúc – bản dịch Đoàn Thị Điểm

Giữa cuối thế kỷ XVI khi mà quốc gia tất cả chúng ta liên tục xảy ra những cuộc nội chiến tranh giành quyền lực tối cao của những tập đoàn lớn phong kiến. Sống trong cảnh loạn ly, khói lửa đã dấy lên trong lòng nhân dân nỗi bi thương, oán hận thấu trời xanh. Cảnh tình ấy tác động ảnh hưởng can đảm và mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của lớp nho sĩ văn minh, cho nên vì thế mà khi Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn sinh ra đã được sự hưởng ứng, yêu dấu của nhiều người. Không ít những tác giả dịch nguyên tác chữ Hán của Chinh phụ ngâm ra chữ Nôm trong đó bản dịch Chinh phụ ngâm khúc được cho là của Đoàn Thị Điểm là tác phẩm thơ thành công xuất sắc nhất. Đoạn trích “ Tình cảnh lẻ loi của người chinh phụ ” trích từ câu 193 đến câu 216 đã miêu tả nội tâm của người chinh phụ trong ngày tháng đơn độc nơi khuê phòng. Với nhiều cung bậc cảm hứng chán nản, nhớ thương, khao khát .. đan cài vào nhau tạo thành một thanh âm da diết, sầu bi .
Tác phẩm Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn được viết bằng chữ Hán, sinh ra khoảng chừng thời hạn 1740 – 1742. Khúc ngâm này thuộc thể Trường đoản cú gồm có 476 câu thơ dài ngắn xen kẽ nhau. Chinh phụ ngâm đặt theo lối Nhạc phủ gồm những câu thơ tự do theo lối cổ thể, không chịu gò bó về số câu, số chữ, cách gieo vần phối hợp với nhiều điển cố, điển tích. Về bản dịch thơ Nôm, có 1 số ít tư liệu cho rằng tác giả là Phan Huy Ích, tuy nhiên dư luận truyền thống cuội nguồn dựa trên thực trạng cuộc sống, số phận và năng lực của nữ sĩ Đoàn Thị Điểm mà vẫn giữ quan điểm Hồng Hà nữ sĩ chính là gia chủ của bản dịch hiện hành .

          Từ một tác phẩm chữ Hán, Đoàn Thị Điểm đã chuyển cảm xúc thành khúc ca theo thể Song thất lục bát. Đây là thể thơ dân tộc chịu nhiều ảnh hưởng của văn học dân gian. Với đặc trưng của một thể thơ phóng khoáng, khả năng mở rộng câu chữ thích hợp cho những tác phẩm dài hơi, lại thêm nhạc tính dồi dào, nhịp điệu ổn định tạo cảm giác lặp lại rất thích hợp để diễn tả cảm xúc cuộn trào không thể dùng vài lời mà nói hết được. Đấy là cảm xúc, là tâm trạng khôn nguôi thổn thức của người phụ nữ phải ôm xót xa tiễn chồng ra trận trong nỗi tuyệt vọng “cổ lai chinh chiến kỷ nhân hồi”. Đấy cũng là tâm trạng chung của những con người sống trong đau thương khi chứng kiến cảnh nồi da xáo thịt.

Ở bốn khổ tiên phong của đoạn trích ( 16 câu thơ đầu ), tác giả đã miêu tả được tình cảnh đơn độc, lẻ loi và nỗi buồn tủi của người chinh phụ. Sau khi tiễn đưa chồng ra trận, người chinh phụ lặng lẽ sống những ngày dài triền miên, nàng tìm mọi cách để cố vượt qua sự vô vị nhưng càng trốn chạy càng không hề ra ngoài hiện thực .
Dạo hiên vắng thầm gieo từng bước ,
Ngồi rèm thưa rủ thác đòi phen .
Ngoài rèm thước chẳng mách tin ,
Trong rèm, dường đã có đèn biết chăng ?
Một bức tranh đời sống thường ngày với những cử chỉ, thói quen, hành vi diễn ra theo một thứ tự có vẻ như đã định sẵn từ lâu. Mọi thứ cứ tái diễn, cứ tiếp nối, không biến hóa dần trở thành hoạt động giải trí máy móc, tẻ nhạt. Người chinh phụ đi “ dạo hiên vắng ” cũng là để tìm chút khoảng trống tự do bên ngoài. Dù đã cố ý “ gieo từng bước ” đi một cách chậm rãi như để giết thời hạn thế mà thời hạn như ngừng trôi, khoảng trống thì tĩnh mịch đến ngưng đọng. Bên ngoài hiên nhà có khác gì khuê phòng lạnh lẽo. Từng bước chân của nàng cứ như bước về phía vô tận chẳng biết điều gì chờ đón mình phía trước. Hết dạo hiên vắng, người chinh phụ về lại phòng, ngồi cạnh hành lang cửa số để bàn tay trôi theo những hoạt động giải trí vốn đã quen “ rủ thác đòi phen ”. Cứ kéo rèm lên rồi hạ xuống, cố tìm một chút ít mới lạ bên ngoài nhưng xem ra khung cảnh vẫn không gì biến hóa .
Phép đối trong cặp tuy nhiên thất tạo nên tính tương phản giữa khoảng trống bên ngoài và bên trong lại vừa tạo nên tính tương đương giữa hai nơi ngoài hiên và trong hành lang cửa số đều giống nhau ở sự trống trải, vắng vẻ. Phép đối này đã gây ấn tượng về cảm xúc nhàm chán, vô vị khi một người phụ nữ phải đối lập với ngày tháng mỏi mòn. Ở cặp lục bát tiếp theo, vẫn là một phép đối “ ngoài rèm ”, “ trong rèm ” để một lần nữa khắc hoạ mối tượng đồng của khoảng trống. Bên ngoài rèm, người chinh phụ chờ đón một tiếng chim hỉ thước để báo hiệu tin vui, dù chỉ là một tín hiệu nhỏ, một tia kỳ vọng cũng không sống sót. Không gian trong rèm lại càng quạnh quẽ. Một ngọn đèn con trơ trọi không hề bừng sáng, không hề xua tan sự âm u vây kín “ trong rèm dường đã có đèn biết chăng ? ” Phép điệp từ “ rèm ” tích hợp với câu hỏi tu từ đã phần nào nói hộ tâm trạng của người chinh phụ. Nỗi khát khao được giãi bày, được san sẻ cũng không thuận tiện gì. Tâm sự này ai thấu, nỗi lòng này ai hay, do đó mà người đơn độc chỉ biết thở dài ngán ngẩm rồi soi lòng vào ánh đèn hiu hắt .
Từ một khoảng trống rộng hơn “ hiên vắng ” thu hẹp lại trong sự eo hẹp của căn phòng. Ở đây, cuộc đối thoại thực ra là độc thoại nội tâm của chinh phụ diễn ra .
“ Đèn có biết dường bằng chẳng biết ,
Lòng thiếp riêng bi thiết mà thôi .
Buồn rầu nói chẳng nên lời ,
Hoa đèn kia với bóng người khá thương. ”
Với sự Open nhiều lần của “ đèn ” và thẩm mỹ và nghệ thuật vắt dòng từ câu bát sang câu thất “ dường đã có đèn biết chăng ? – đèn có biết dường bằng chẳng biết ” đã khiến cho lời thơ càng não nùng, da diết. Nghe như tiếng than oán triền miên. Ngọn đèn kia cũng là vật vô tri có vấn đáp được đâu mà hỏi. Hỏi đèn cũng là tự hỏi mình, tự than phiền, tự thán cho số phận má hồng “ bi thiết ”. Đọc câu thơ, tâm trạng ta như lạc vào một miền hoài cổ rất lâu rồi khi đối lập cùng nỗi đơn độc của những bậc tiền nhân thao thức đêm trường mà chôn nỗi u ẩn riêng mình. Rồi chợt nghĩ đến người con gái ôm nỗi tương tư mà hỏi ngọn đèn, hỏi đôi mắt không hề ngủ .
“ Đèn thương nhớ ai mà đèn không tắt
Mắt thương nhớ ai mắt ngủ không yên ”
( Ca dao )
Cái hay của hình ảnh ngọn đèn trong khổ thơ là đèn đâu chỉ riêng đèn mà nó gắn với bóng người “ hoa đèn kia với bóng người khá thương ”. Chinh phụ thương cho cái bóng của chính mình đang in trên vách. Vùng sáng mờ ảo của đèn chỉ làm bóng kia thêm cô lẻ. Trong nỗi ai oán tột cùng, nàng tự tách mình ra thành bản thân và chiếc bóng để mong tìm được mối đồng cảm, sự sẻ chia khi mà nỗi lòng như lá sầu đông càng lắc càng đầy .
Không dừng lại ở đó, đời sống lạnh lẽo đáng thương của chinh phụ được tiếp nối trong khổ thứ ba khi mà nỗi sầu muộn đã lấp đầy khoảng trống, choáng ngợp thời hạn .
“ Gà eo óc gáy sương năm trống
Hòe phất phơ rủ bóng bốn bên
Khắc giờ đằng đẵng như niên
Mối sầu dằng dặc tựa miền biển xa ”

Điều đáng lưu ý của khổ thơ này là cặp đối xứng “gà eo óc –  hoè phất phơ”, “gáy sương – rũ bóng”, “năm trống – bốn bên” đã tạo mối gắn kết vừa chỉ cái cụ thể vừa có sức khái quát quãng thời gian sống cô đơn, trơi trọ của chinh phụ. Thanh âm quen thuộc của tiếng gà gáy sương và tiếng trống canh trường có thể hiểu là bước đi của thời gian khi mà một đêm nữa lại trôi qua. Bóng hoè thì chuyển dần từ tây sang đông theo hướng đi của mặt trời chính là bước chuyển mình của ban ngày. Vậy có thể thấy hai cặp câu thơ đã lần lượt diễn tả sự luân phiên thời gian từ đêm sang ngày nhưng tạo cho chúng ta cảm giác vòng thời gian ấy sẽ cứ thế tiếp tục tuần hoàn từ ngày lại sang đêm. Hết ngày này qua ngày khác, trôi mãi, mỗi khắc, mỗi giờ là một nỗi u hoài không dứt. Từ láy “eo óc”, “phất phơ”, “đằng đẵng”, “dằng dặc” đã diễn tả được dư âm, dư ba của cảm giác trống trải kéo dài vừa tạo tính nhạc cho câu thơ. Biện pháp so sánh “khắc giờ đằng đẵng như niên/ mối sầu dằng dặc tựa miền biển xa” đã tạo nên một chiều dài vô tận của thời gian và chiều rộng mênh mông của không gian. Thời gian ấy là thời gian tâm tưởng, không gian kia cũng là đáy lòng vô tận.

Từng khổ thơ hiện ra là từng góc khuất tâm hồn chinh phụ hé mở. Đâu chỉ là sầu muộn, buồn chán, nghĩ về cảnh người ra đi không biết khi nào trở lại nàng mơ hồ sợ nỗi sợ chia lìa khi niềm hạnh phúc lứa đôi mỏng dính, ngắn ngủi .
“ Hương gượng đốt hồn đà mê mải
Gương gượng soi lệ lại châu chan
Sắt cầm gượng gảy ngón đàn
Dây uyên kinh đứt phím loan ngại chùng ”
Biết là thế nên chinh phụ tìm đến việc làm có đặc thù tiêu khiển để nàng hoàn toàn có thể may ra tìm được chút vui, chút an ủi trong quốc tế ngập đầy u ám và đen tối. Điệp từ “ gượng ” vừa miêu tả được hành vi của chinh đang cố vượt qua nỗi tẻ nhạt đời thường mà đốt hương, soi gương, gảy đàn cũng vừa nói lên được thái độ miễn cưỡng, bắt bản thân phải làm để cố quên thời gian vô vọng này. Mọi việc chinh phụ làm một cách gượng gạo, trong cử chỉ uể oải, máy móc. Tay vẫn chạm vào dây đàn, vẫn đốt hương trầm, vẫn chải tóc nhưng có vẻ như tâm trạng không hề đặt vào nơi ấy. Bởi thế mà dù liệt kê hàng loạt những việc làm của chinh phụ tất cả chúng ta vẫn thấy sự lừ đừ, lơ đễnh, không chú ý quan tâm và không chút gì hứng thú. Hương đã đốt lên mong tìm chút ấm cúng và khiến cho tâm hồn sảng khoái thì hoá ra hồn lại chìm trong u hoài “ hồn đà mê mải ”. Chinh phụ muốn nhờ son phấn để tìm lại chút ánh sáng trên khuôn mặt hoa đã rũ nhưng rốt cục thì chỉ nhìn thấy lệ chứa chan. Nàng muốn gảy lên khúc nhạc vui mừng để tâm trạng thoát khỏi u uất nhưng bàn tay còn chùng chình e sợ. Nhạc để cho ai vui, đàn vì ai mà dạo khúc ? Người quân tử đã không còn nữa, nhạc chỉ làm bóng hồng thêm cô lẻ. Tác giả đã khôn khéo khi dùng phép tiểu đối trong câu cuối khổ “ dây uyên kinh đứt / phím loan ngại chùng ”. Từ xưa dây đàn, cung đàn đã tượng trưng cho duyên tình đôi lứa, khúc nhạc uyên ương lỡ như đứt đoạn thì chẳng phải lòng người nghe càng sợ hãi khi dự cảm sự chia lìa sắp sửa. Chinh phụ vì mối lo ấy mà không dạo đàn cũng đủ thấy niềm khao khát mãnh liệt niềm hạnh phúc lứa đôi .
16 câu thơ đầu được tổ chức triển khai khá ngặt nghèo, dựa trên dòng xúc cảm của nhân vật trữ tình mà từng hình ảnh thơ hiện ra với nhiều cung bậc ý nghĩa. Trong đó bốn câu thơ đầu với hình ảnh ngọn đèn làm nền cho Open xuyên suốt ở bốn câu thơ tiếp theo. Từ đấy bốn câu thơ còn lại trong khổ đặc tả tâm trạng sầu muộn day dứt và nỗi chán chường khi gượng làm những việc không có ý nghĩa. Tâm trạng này được đặt trong khoảng trống cô lẽ, thời hạn chậm trễ để từ đây chinh phụ hướng lòng mình đến nơi có người ra trận ở 8 câu thơ tiếp theo .
“ Lòng này gửi gió đông có tiện
Nghìn vàng xin gửi đến non yên
Non Yên dù chẳng tới miền
Nhớ chàng thăm thẳm đường lên bằng trời
Trời thăm thẳm xa vời khôn thấu
Nỗi nhớ chàng đau đáu nào xong
Cảnh buồn người thiết tha lòng
Cành cây sương đượm tiếng trùng mưa phun ”
Ở khổ thơ này, nỗi nhớ mong da diết và thương sầu dai dẳng về người chồng được miêu tả hai khoảng trống : ở khuê phòng ngột ngạt và ngoài biên ải xa xôi. Hình ảnh “ non Yên ” chỉ ngọn núi xa xăm ở phía Bắc là nơi chiến địa diễn ra và hình ảnh “ gió đông ” ngọn gió trong lành của mùa xuân. Hai hình ảnh này rất quen thuộc trong thơ trung đại để diễn đạt niềm khao khát được gửi chút bình yên của người quê nhà đến nơi biên thuỳ an ủi lòng người xa xứ. Ngọn gió đông kia là tấm lòng mong mỏi niềm hạnh phúc, khát vọng yêu đương của người phụ nữ trẻ chờ chồng, trong khi non Yên lại là nơi lạnh lẽo, chết chóc có tuyết rơi, có mùa đông hô khéo và có cả nỗi biệt ly không hẹn ngày hội ngộ. Hình ảnh ấy tích hợp với điệp từ “ gửi ” như khắc sâu nỗi ám ảnh day dứt và tham vọng cháy bỏng muốn đem tấc lòng gửi người xa xứ. Thương mình rồi thương cho người nơi xa ấy, lòng người vợ thổn thức muốn nhờ ngọn gió đông trải tâm tình đến phu quân dù cho vượt qua ngàn gian truân, dẫu mất nghìn vàng cũng sẵn lòng “ Nghìn vàng xin gửi đến non Yên ” .
Mong mỏi là thế mà có được gì đâu, nàng biết rằng kỳ vọng cũng là ảo tưởng. Đường đến đấy thăm thẳm xa vời như đường lên đến tận trời cao. Vì thế mà câu thơ như nuốt đắng vào lòng khi bản thân hiểu ra điều ấy là không hề “ nhớ chàng thăm thẳm đường lên bằng trời ”. Một từ “ dù ” thốt lên tô đậm khát khao được xóa đi ranh giới địa lý, lấp đầy khoảng trống nhớ mong. Có thể gió đông chẳng vượt qua nỗi ngàn dặm giang sơn mà đến nơi chàng thì nỗi nhớ trong lòng chinh phụ vẫn đủ sức về đến biên cương .
Phép link vắt vòng bằng từ “ trời ” và từ láy “ thăm thẳm ” đã mở ra khổ thơ tiếp theo một cách tự nhiên. Cảm xúc cũng tiếp nối triền miên. Đi kèm với sự “ thăm thẳm ” là nỗi lòng “ đau đáu ”. Không còn gì tương thích hơn cái cao xa, to lớn vô tận của “ thăm thẳm ” gắn với tiếng kêu thương dai dẳng, khắc khoải, giọng điệu hờn trách của “ đau đáu ”. Nỗi nhớ không biết gửi vào đâu, không hề biết khi nào là mở màn khi nào là kết thúc thì chỉ có từ “ đau đáu ” mới miêu tả được tình cảm chơi vơi, không điểm tựa ấy .
Từ khoảng trống to lớn mà mơ hồ của non Yên, chinh phụ quay về với khoảng trống hẹp đượm nỗi buồn cô liêu cùng với cành cây sương đượm và tiếng nỉ non của côn trùng nhỏ. Cảnh vật nhìn ở góc nhìn của tâm trạng nên cũng không hề mang sắc tố khác ngoài ảm đạm, thê lương .
“ Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu
Người buồn cảnh có vui đâu khi nào .. ”
( Truyện Kiều – Nguyễn Du )

Tâm trạng của chinh phụ cũng thế “cảnh buồn người thiết tha lòng”. Từ láy “thiết tha” trong câu thơ không chỉ mức độ của nỗi buồn mà tập trung việc diễn tả tâm trạng chủ thể trữ tình như ai giày vò, cắt xé.  Cuộc hành trình của cảm xúc bắt đầu từ khuê phòng vượt qua muôn dặm trường đình đến non Yên, rồi từ đây lại quay về chốn cũ. Một vòng đi vô vọng chỉ khiến tâm hồn rã rời, ngao ngán.

Sự thành công xuất sắc của đoạn trích phải kể đến giá trị mà thể thơ tuy nhiên thất lục bát mang lại. Trong tình cảnh lẻ loi, đơn độc và lê dài không hồi kết của chinh phụ chỉ hoàn toàn có thể dùng khúc hát dai dẳng giàu cảm hứng này để diễn đạt. Hơn thế nữa, vốn ngôn từ Nôm phong phú và đa dạng và năng lực sử dụng những phép đối linh động đã tạo vẻ đẹp phù hợp vừa chuẩn mực vừa mới lạ cho đoạn trích. Chinh phụ ngâm khúc nói chung và đoạn thơ Tình cảnh lẻ loi của người chinh phụ nói riêng đã hoàn thành xong trách nhiệm truyền tải niềm tin của nguyên tác mà còn tạo cho mình dấu ấn đặc biệt quan trọng để từ đấy là nhận ra sự tài hoa, tâm hồn nhạy cảm, tấm lòng yêu thương, đồng cảm của nhà thơ trước tình cảnh sầu khổ của người phụ nữ trong xã hội phong kiến .
Tình cảnh lẻ loi của người chinh phụ vượt ra ngoài bản dịch Nôm mà trở thành một tác phẩm thẩm mỹ và nghệ thuật tiêu biểu vượt trội cho dòng văn học chữ Nôm
Thế kỷ XVII – XVIII. Chinh phụ ngâm khúc đã nói lên niềm khao khát được sống niềm hạnh phúc, sống trong hoà bình, được hưởng quyền hạn chính đáng làm người, đặc biệt quan trọng là người phụ nữ. Hiểu thêm về thực trạng bi thương của con người sống trong thời chiến loạn để càng trân trọng hơn niềm vui khi được sum vầy. Tiếng nói nhân văn ấy sẽ là tiếng thơ nỉ non không dứt vọng từ ngàn xưa đến đời nay .

Source: https://skinfresh.vn
Category: Học tập